Frieske & Spark 翻译服务 Frieske & Spark Translation Services
Frieske & Spark
Translation + Consulting Services
187300987

Blog

Tłumacz w Chinach 

Niebiańskie Pnie i Ziemskie Gałęzie

Stwierdzenie, że chińska kultura jest stara, to truizm. Tak samo jak stwierdzenie, że na każdym kroku można w niej spotkać elementy powstałe całe wieki temu. A często jest to fałszywy truizm, bo te elementy były po wielokroć burzone, odmalowywane, przemeblowywane i rekonstruowane, dokładnie jak znakomita większość zabytków w Chinach z doczepioną karteczką "świeżo malowane". Tym niemniej chciałoby się zapytać, czy i jak się ta "antyczność" chińskiej kultury przejawia w codziennym życiu, szczególnie w codziennym życiu tłumacza. Otóż jednym z takich przejawów jest wykorzystywanie we współczesnym chińskim zestawu 10 znaków zwanych Niebiańskimi Pniami (天干 tiāngān) i rzadziej zestawu 12 znaków zwanych Ziemskimi Gałęziami (地支 dìzhī), na przykład w umowach jako oznaczenia stron, wyliczeniach punktowych, testach itp. Owe Pnie i Gałęzie to starożytne symbole astrologiczne, które były i są wykorzystywane do odmierzania czasu, oraz oczywiście do wróżenia. W tym tekście spróbujemy określić kiedy te znaki się pojawiły, jak były pierwotnie używane i dlaczego były na tyle ważne, że przetrwały do dziś dnia.

Przyjrzyjmy się najpierw Niebiańskim Pniom:
1. 甲 jiǎ
2. 乙 yǐ
3. 丙 bǐng
4. 丁 dīng
5. 戊 wù
6. 己 jǐ
7. 庚 gēng
8. 辛 xīn
9. 壬 rén
10. 癸 guǐ

Oto zaś Ziemskie Gałęzie:
1. 子 zǐ
2. 丑 chǒu
3. 寅 yín
4. 卯 mǎo
5. 辰 chén
6. 巳 sì
7. 午 wǔ
8. 未 wèi
9. 申 shēn
10. 酉 yǒu
11. 戌 xū
12. 亥 hài

Schemat 24 kierunków. Południe zgodnie z chińską antyczną konwencją znajduje się na górze.

By de:Benutzer:Masato - german wikipedia; self made by de:Benutzer:Masato, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=206726

Czy mają one jakieś znaczenie? I tak i nie. Oczywiście część tych znaków sama w sobie, nie w kontekście omawianych systemów, ma jakieś znaczenie (甲 to na przykład skorupa, pancerz), ale nas akurat interesują te właśnie konteksty. W dzisiejszych i historycznych systemach wróżbiarskich (np. w najpopularniejszym chyba systemie Czterech Filarów / Ośmiu Znaków) mają one nadane różne znaczenia, mniej lub bardziej sensowne. To co się od razu nasuwa, to przyporządkowanie 12 Gałęziom zwierzęcych znaków zodiaku. Natomiast w momencie, kiedy natykamy się na pierwsze ich użycie w piśmiennictwie, jedynym znaczeniem jakie niosły była ich kolejność. Dla porządku należy zaznaczyć, że według najnowszych hipotez, 10 Pni oznaczało pierwotnie 10 konstelacji niebieskich, zaś 12 Gałęzi oznaczało różne fazy księżyca (przy czym pierwotnie, w wersji z kości wróżebnych, 巳 był zapisywany 子, 子 zaś jak 甾 [zī]; wtedy 午 oznaczał pełnię, 子辰卯寅丑 to fazy pośrednie aż do 甾, czyli nowiu, 亥戌酉申未 to oczywiście fazy pośrednie od nowiu do pełni - łatwo zauważyć, że dawna, przedshangowska jeszcze kolejność Gałęzi była odwrotna: 亥戌酉申未午子辰卯寅丑甾). Jednak gdy zostały użyte do wyznaczania dni w kalendarzu, te ich znaczenia w ogóle nie były brane pod uwagę. Połączone jedne z drugimi dają sześćdziesiątkowy cykl (sześćdziesiątkowy, bo paruje się jedynie parzyste z parzystymi i nieparzyste z nieparzystymi, od 甲子 do 癸亥) czy to dni, czy to lat. Systemy wróżebne dodają do tego jeszcze 5 elementów dzieląc rok na 72 dniowe okresy, przy czym najciekawszy chyba podział zakładał, że jesień była przyporządkowana metalowi, zima wodzie, wiosna drewnu, lato ogniowi, ostatnie 18 dni każdej pory roku było przyporządkowane zaś ziemi. Znaki do tego mogły być złowróżbne lub dobrowróżbne, same w sobie mogły być przyporządkowane do któregoś z żywiołów, do tego też dochodzi niezależnie yin i yang... Nas jednak interesuje przede wszystkim wykorzystanie ich do tworzenia kalendarza.

Kombinacje Niebiańskich Pni i Ziemskich Gałęzi tworzą sześćdziesiątkowy system

 

Najdawniejsze sposoby liczenia czasu były różne, pierwotnie miesiące (czy też w zasadzie interwały roku) nie musiały być wcale równe na co wskazują na przykład ruiny Taosi, najstarszego obserwatorium astronomicznego w Chinach, datującego się na koniec kultury Longshan. Najkrótsze miesiące mogły mieć jedynie osiem dni, no i rzecz jasna nie musiało być ich wcale dwanaście. Longshan to kultura datowana na lata ok. 3000-1900 p.n.e., czyli na okres wcześniejszy od pierwszych zabytków piśmiennictwa (kości wróżebnych) o kilkaset lat. Jak zaznaczano upływ czasu przed pismem? Abstrahując od tego, że być może pismo istniało już wcześniej a po prostu nie zostały po nim żadne ślady (i zaznaczając przy tym, że jest także hipoteza, mówiąca że to właśnie od Pni i Gałęzi w ogóle wzięło się pismo chińskie), mamy jedną wskazówkę. Otóż w Xici Zhuan, komentarzu do Księgi Przemian napisane jest: "W dawnych czasach zawiązywali sznury i [tak] porządkowali; mędrcy późniejszych pokoleń zamienili to na rycie napisów" [上古結繩而治,後世聖人易之以書契。]. Być może zatem stosowano metodę, która była wykorzystywana nieco później w innej kulturze: u Inków. Kipu, o którym być może nasi czytelnicy słyszeli, czyli pismo węzełkowe, służyło między innymi jako kalendarz. Pomimo, że inkaskie kalendarze były namiętnie palone przez chrześcijan jako przejawy bałwochwalstwa i demonicznych praktyk, zachowała się na szczęście reprodukcja jednego z nich. Każdy sznurek oznaczał jeden miesiąc, każdy węzełek dzień danego miesiąca, przy czym podobnie jak w dawnych Chinach, tygodnie (czy w tym wypadku grupy węzełków rozdzielone dłuższymi interwałami) składały się z 10 dni (dziesięciodniówki to po chińsku 旬xún; naturalnie dni w xunach oznaczano Niebiańskimi Pniami), ważne święta lub inne daty (związane oczywiście z uprawą roli) zaznaczone były odpowiednimi kolorami węzełka. Być może podobnie wyglądało to w Chinach, niestety sznurek nie jest materiałem odpornym na działanie czasu.


Kiedy zatem pojawiają się nasze Gałęzie i Pnie? Według tradycyjnej historiografii już za czasów dynastii Shang (1558 r. p.n.e.-1046 r. p.n.e.) nikt nie znał ich pierwotnego znaczenia, wiedziano tylko, że oznaczano nimi poszczególnych władców dynastii Xia (ok. 2070-1600 lat p.n.e.) i tę samą praktykę stosowano wobec zmarłych władców Shang, by na przykład palić ofiary w poświęcone im dni w ramach praktykowania kultu przodków - a więc służyły one jako kalendarz jeszcze przed Shangami. Z czasów shangowskich pochodzą również tablice kalendarzowe, przy czym co ciekawe, dni na kościach wróżebnych zapisywane były inaczej, były po prostu numerowane, kalendarze gan-zhi miały zatem specjalne przeznaczenie.


 
Można spytać, dlaczego w zasadzie Chińczycy budowali te obserwatoria, dlaczego tyle wysiłku poświęcali odmierzaniu czasu i "porządkowaniu" roku. Oczywiście robili to z tego samego powodu, co chociażby wspomniani Inkowie. Aby wiedzieć, kiedy rozpoczynać określone prace rolnicze. W dzisiejszych czasach odmierzanie czasu wydaje się prostą sprawą, większość z nas żyje w miastach, więc nawet nie zwracamy uwagi na agrarny rok. Święta wywodzące się w większości z czasów pogańskich wydają się nam być umiejscowione w kalendarzu zupełnie bez sensu, to podług świąt musimy porządkować sobie rok, ustalać urlopy itp. Nastąpiło odwrócenie sytuacji, bo pierwotnie to właśnie przebieg roku określał nasze agrarne (czy pasterskie) święta. Poza tym w archaicznych społecznościach wiedza o uprawie roli była niejednokrotnie wiedzą tajemną, a kalendarz był narzędziem władzy. Znajomość ruchów ciał niebieskich kiedyś faktycznie determinowała dobrobyt społeczności, zwłaszcza rolniczych. Być może to właśnie stąd wzięło się tak wielkie zamiłowanie Chińczyków do astrologii i odczytywania przeznaczenia.